Blog

Historia pieniędzy – od handlu wymiennego do waluty

W Starożytności zanim powstały pierwsze monety, walutą stały się łatwo zbywalne przedmioty, takie jak: skóry zwierząt, sól czy broń, które służyły jako środek wymiany. Handel wymienny zaczął zataczać coraz szersze kręgi, rozprzestrzeniając się na cały świat. Wynalezienie pieniądza miało miejsce jeszcze przed początkiem historii pisanej, lecz nie jesteśmy w stanie stwierdzić, w jakim kraju powstał.

Wynika to z braku źródeł i zmiennym tempie rozwoju starożytnych cywilizacji.

Najstarsze rodzaje pieniądza to pieniądz księgowy (debety i kredyty w księgach rachunkowych) i pieniądz wymiany (przedmioty, które służyły do wymiany barterowej). Najdawniejszym pieniądzem księgowym jest „kość Iszango” znaleziona w pobliżu źródeł Nilu w Demokratycznej Republice Konga, której najpewniej używano do liczenia i zapisu systemu liczbowego. Zapisy księgowe pochodzące sprzed ponad 7000 lat znaleziono także w Mezopotamii. Dokumenty te przedstawiają listy wydatków oraz rejestr otrzymanych i sprzedawanych towarów.

Pieniądz wymienny powstał znacznie wcześniej niż wynaleziono monety. W Starożytnym Egipcie, Babilonie, Indiach i Chinach znaleziono gliniane żetony i inne materiały, które pełniły funkcje dowodów roszczeń do towarów umieszczonych w magazynach i mogły być wymieniane jako przedmiot handlu. Metale (zwykłe i szlachetne) były wykorzystywane w systemach barterowych i pieniężnych, dając podwaliny pod systemy monetarne. W Starożytnym Rzymie wykorzystywano surowy brąz („aes rude”) do wymiany barterowej, który miał formę odważnika z brązu. Pierwsze monety zostały odkryte na terenie Chin. Grupa archeologów z Państwowego Uniwersytetu w Zhengzhou odkryła mennicę znajdującą się w Guanzhuang w prowincji Henan, gdzie wybijano monety szpadlowe. Były to najpewniej pierwsze znormalizowane monety metalowe i uznaje się je za pierwsze monety stworzone przez ludzkość.

W tej samej epoce w Starożytnej Grecji, w VI wieku p.n.e. wybito pierwszą oficjalną walutę. Był to stater lidijski wybity na zlecenie króla Lidii – Aljattesa (600 r. p.n.e.). Pierwsza waluta świata była wybijana z elektrum – mieszaniny srebra i złota oraz posiadała obrazki, które pełniły rolę nominałów. Istnienie waluty stało się katalizatorem rozwoju Lidii, która przeszła do historii jako jedno z najbogatszych imperiów Azji Mniejszej. Właśnie imię lidijskiego króla Krezusa, który zgromadził liczne bogactwa i wybił pierwszą, złotą monetę, stało się synonimem bogacza. Stąd pochodzi często używana fraza: „bogaty jak Krezus”. Starożytna Sparta biła monety z żelaza, by zniechęcić obywateli do handlu zagranicznego. Inne kraje wybijały monety ze złota i srebra.

Pomimo faktu, iż pierwsze monety powstały w Lidii i Grecji to za upowszechnienie wymiany handlowej opartej na pieniądzu odpowiedzialni są Fenicjanie. Był to starożytny lud kupiecki żyjący w basenie Morza Śródziemnego. Fenicjanie rozpowszechnili pieniądz, co stało się fundamentem ich bogactwa. Za sprawą dobrze rozwiniętej sieci handlowej Fenicjan, pieniądz rozprzestrzenił się na całym globie. Pieniądz zyskał nową funkcję, oprócz środka płatniczego stał się także symbolem władzy.

W XIII wieku w Europie ponownie zaczęto bić złote monety. Fryderykowi II przypisuje się ponowne wprowadzenie złotych monet podczas wypraw krzyżowych. W XIV wieku Europa przeszła ze srebra na złoto, którego używano jako środka płatniczego. Wiedeń dokonał tej zmiany w 1328 roku. W XVII wieku w Szwecji produkowano „pieniądze płytowe” z dużych płyt miedzi, na których umieszczano stemple z ich wartością, ponieważ brakowało tam metali szlachetnych.

Jak doszło do wprowadzenia monet w Europie, które zastąpiły pieniądz pierwotny? Ówcześni kupcy zorientowali się, że przedmioty, takie jak np. futra, były słabo podzielne, a zboże zmieniało swoją wartość w zależności od pory roku. W efekcie doprowadziło to do zastosowania metali jako środka płatniczego, co zapoczątkowało rozwój pieniądza. Początkowo płacono sztabami metali czy bryłami kruszców, jednak były one trudne w transporcie, dlatego zaczęto je dzielić na kulki, które później zostały sygnowane pieczęciami władców, co dało początek monetom. Monety wybijano ze stopów różnych metali, by z czasem tworzyć je tylko ze stopu złota i srebra.

Średniowiecze nazywane jest „wiekami ciemnymi”, jednak w zakresie rozwoju ekspansji pieniądza bliżej mu jest do Oświecenia. Udoskonalono techniki bicia monet, które przyczyniły się do rozwoju handlu. Prawo produkcji pieniędzy należało wówczas do władcy, a tylko czasem można było je przekazać duchowieństwu. W Średniowieczu pojawili się tzw. kupcy pieniądza, którzy zajmowali się wymianą walut. W tamtym okresie borykano się z problemami takimi jak: podrabianie monet, manipulacje przy zawartości kruszcu czy duża ilość podmiotów odpowiedzialnych za wytwarzanie monety. W Średniowieczu prym zaczęli wieść pierwsi bankierzy, którzy umożliwili klientom wpłacanie pieniędzy u siebie i wypłacanie ich w innym miejscu na podstawie kwitu depozytowego, co stało się pierwowzorem banków. Pierwszy bank powstał w 1156 roku w Wenecji, co było katalizatorem rozwoju systemu finansowego i kredytowego średniowiecznej Europy.

Rozpowszechnienie pieniądza stało się przedmiotem refleksji filozoficznej. Święty Tomasz z Akwinu akceptował handel i udzielanie pożyczek dla chrześcijan pod warunkiem, że klient uzyska godziwy zysk. Z kolei Mikołaj Kopernik w „Rozprawie o urządzeniu monety” stworzył prawo psucia pieniądza. Chińczycy zamienili monety na pieniądz papierowy około X wieku, a w Europie upowszechniły się one dopiero w XVII wieku. Banknoty stały się następstwem wystawiania przez złotników i bankierów kwitów depozytowych, których używali do rozliczeń, ponieważ były wygodniejsze od monet. Uruchomiło to proces, który doprowadził do upowszechnienia się banknotów i zaakceptowanie tej idei przez władze państw. Banki także zaczęły używać papierowych banknotów, które były wygodniejsze od monet dla klientów czy pożyczkobiorców. Banknoty można było zamienić w dowolnej chwili na srebrne czy złote monety. Pieniądz stawał się coraz bardziej popularny, można było za jego pośrednictwem kupować towary i usługi. Banki były wówczas odpowiedzialne za emisję pieniądza. Pierwsza papierowa waluta emitowana przez rządy europejskie została wydana przez ich rządy kolonialne w Ameryce Północnej. Powodem jej wydania był brak gotówki w koloniach, dlatego tamtejsze rządy emitowały IOUs, które były wymieniane jako waluta. W 1685 roku żołnierzom wydano karty do gry z nominałem i podpisem gubernatora, które mieli używać jako gotówki zamiast monet z Francji.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *